Ölüme Bağlı Tasarruf Nedir? Çeşitleri, Mirasçı Atama ve Mal Vasiyeti

Ölüme bağlı tasarruf, kişinin ölümünden sonrası için malvarlığının tamamı veya bir kısmı hakkında vasiyetname ya da miras sözleşmesiyle düzenleme yapmasıdır (TMK m. 514). Mirasınızın belirli bir oranı için mirasçı atayabilir veya bir kişiye belirli bir mal bırakabilirsiniz (TMK m. 516, 517). Bu düzenlemelerde tasarruf ehliyeti ve saklı pay sınırları gözetilir (TMK m. 502, 503, 505). Aşağıda tasarruf çeşitlerini, mirasçı atama ile mal vasiyeti arasındaki farkları ve bunların sınırlarını bulacaksınız.

Ölüme Bağlı Tasarruf Çeşitleri ve Örnekleri

Ölüme bağlı tasarruflar, vasiyetname veya miras sözleşmesiyle yapılan, ölümden sonrasına ilişkin düzenlemelerdir. Bu iki yol, tasarruf özgürlüğünün sınırları içinde malvarlığının tamamı veya bir kısmı için kullanılabilir; üzerinde tasarruf edilmeyen kısım yasal mirasçılara kalır (TMK m. 514).

Vasiyetname ve miras sözleşmesi, düzenlemenin hangi yolla yapıldığını; mirasçı atama ve belirli mal bırakma ise kazandırmanın içeriğini anlatır. Örneğin, mirasın dörtte biri için bir kişiyi mirasçı atamak ile belirli bir taşınmazı o kişiye bırakmak farklı tasarruflardır (TMK m. 514, 516, 517).

Miras sözleşmesiyle kişi, mirasını veya belirli bir malını sözleşme yaptığı kişiye ya da üçüncü bir kişiye bırakma yükümlülüğü altına girebilir. Sözleşmeden sonra malvarlığında eskisi gibi serbestçe tasarruf edebilir; ancak sözleşmedeki yükümlülükle bağdaşmayan ölüme bağlı tasarruflara veya bağışlamalara itiraz edilebilir (TMK m. 527).

Vasiyetname düzenlemek istiyorsanız vasiyetnamenin şartlarını ve vasiyetname örneklerini inceleyebilirsiniz.

Tasarruf Ehliyeti ve Özgürlüğünün Sınırları

Vasiyet yapabilmek için ayırt etme gücüne sahip olmak ve 15 yaşını doldurmuş olmak gerekir. Miras sözleşmesi yapabilmek için ise ayırt etme gücünün yanında ergin olmak ve kısıtlı bulunmamak aranır (TMK m. 502, 503).

Tasarruf ehliyeti, mirasın tamamının serbestçe bırakılabileceği anlamına gelmez. Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan kişi, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında tasarruf edebilir. Bu mirasçılardan hiçbiri yoksa mirasının tamamında tasarrufta bulunabilir (TMK m. 505). Saklı pay, mirasın tasarruf özgürlüğüne karşı korunan kısmıdır; bu payı zedeleyen tasarruflar için tenkis davası rehberine bakabilirsiniz.

Tasarruf bir koşula veya yüklemeye de bağlanabilir. Hukuka veya ahlaka aykırı koşullar ve yüklemeler, bağlı oldukları tasarrufu geçersiz kılar. Anlamsız veya yalnız başkalarını rahatsız edici nitelikte olanlar ise yok sayılır (TMK m. 515).

Mirasçı Atama Nasıl Yapılır?

Mirasçı atama, mirasın tamamının veya belirli bir oranının bir ya da birden çok kişiye bırakılmasıdır. Bir kişinin mirasın tamamını veya belirli bir oranını almasını içeren tasarruf, mirasçı atama sayılır (TMK m. 516). Bu düzenleme vasiyetname veya miras sözleşmesiyle yapılabilir (TMK m. 514).

Kazandırmanın kapsamını gösteren kısa bir örnek:

Mirasımın dörtte biri için [ad soyad] kişisini mirasçı atıyorum.

Bu cümle yalnız mirasçı atamaya ilişkin örnek bir tasarruf cümlesidir. Belgenin hazırlanması için vasiyetname düzenleme şartlarına bakabilirsiniz.

Mirasçı atama ile belirli mal vasiyeti arasındaki temel fark, kişiye mirasın bütünü veya bir oranının mı, yoksa belirli bir mal ya da başka bir kazandırmanın mı bırakıldığıdır (TMK m. 516, 517).

Karşılaştırma	Mirasçı atama	Belirli mal vasiyeti
Kazandırmanın kapsamı	Mirasın tamamı veya belirli bir oranı	Belirli bir mal veya TMK m. 517 kapsamındaki başka bir kazandırma
Kişinin sıfatı	Atanmış mirasçı	Bu kazandırma nedeniyle mirasçı atanmayan vasiyet alacaklısı
Örnek	Mirasın dörtte birini bırakmak	Belirli bir taşınmazı bırakmak

Tasarrufta kullanılan tek bir kelimeden hareketle sonuca varılmaz. Yargıtay bir kararında, mirasçı atama ile belirli mal bırakma ayrımı hakkında şu açıklamayı yapmıştır: “Bu belirleme için, ölüme bağlı tasarrufta işlemin mirasçı atanması veya belirli mal bırakma olduğunu belirten açık ve belli kelime ve deyimlerin kullanılması şart değildir.” Somut olayda tasarrufu belirli mal bırakma olarak niteleyen mahkeme kararını bozmuştur (Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2013/7612, K. 2014/3929, T. 11.03.2014).

Yedek Mirasçı Atama

Yedek mirasçı, atanan mirasçının mirasbırakandan önce ölmesi veya mirası reddetmesi hâlinde onun yerine geçmesi için belirlenen kişidir. Bir veya birden çok kişi yedek mirasçı atanabilir; aynı düzenleme belirli mal bırakmada da yapılabilir (TMK m. 520).

Örneğin, bir kişiyi mirasçı atarken onun sizden önce ölmesi veya mirası reddetmesi durumunda başka bir kişinin yerine geçmesini öngörebilirsiniz. Burada yedek mirasçı, ilk atanan kişinin yerine geçmek üzere belirlenir (TMK m. 520).

Önmirasçı ve Artmirasçı Atama

Önmirasçı ve artmirasçı atamada, mirası önce kazanan kişi onu daha sonra artmirasçıya devretmekle yükümlü tutulur. Önmirasçı mirası atanmış mirasçılar gibi kazanır, ancak mirasa bu geçirme yükümlülüğüyle sahip olur (TMK m. 521, 524).

Yedek mirasçı atamadan farkı, mirasın önce önmirasçıya, ardından artmirasçıya geçmesinin öngörülmesidir. Yedek mirasçı ise atanan kişinin mirasbırakandan önce ölmesi veya mirası reddetmesi hâlinde onun yerine geçer (TMK m. 520, 521).

Tasarrufta geçiş anı belirtilmemişse miras, önmirasçının ölümüyle artmirasçıya geçer. Başka bir geçiş anı belirlenmiş ve önmirasçı öldüğünde bu an henüz gelmemişse miras, güvence göstermeleri koşuluyla önmirasçının mirasçılarına teslim edilir (TMK m. 522).

Önmirasçıya geçen mirasın sulh mahkemesince defteri tutulur. Mirasbırakan açıkça muaf tutmadıkça, mirasın önmirasçıya teslimi güvence göstermesine bağlıdır. Taşınmazlarda yeterli görülürse tapu kütüğüne mirası geçirme yükümlülüğünün şerh verilmesi de güvence sağlayabilir. Güvence gösterilmez veya artmirasçının beklenen hakları tehlikeye düşürülürse mirasın resmen yönetimine karar verilir (TMK m. 523).

Artmirasçının mirası kazanabilmesi için belirlenen geçiş anında sağ olması gerekir. Bu andan önce ölürse, tasarrufta aksi öngörülmedikçe miras önmirasçıya kalır. Önmirasçı mirasbırakanın ölümünde sağ değilse, mirastan yoksun kalmışsa veya mirası reddederse miras artmirasçıya geçer (TMK m. 525). Artmirasçıya geçiş herhangi bir sebeple olanaksızlaşırsa miras önmirasçıya, o da ölmüşse onun mirasçılarına kesin olarak kalır (TMK m. 522).

Artmirasçıya, mirası bir başka artmirasçıya geçirme yükümlülüğü yüklenemez. Önmirasçı ve artmirasçıya ilişkin kurallar belirli mal bırakmada da uygulanır (TMK m. 521).

Belirli Mal Vasiyeti

Belirli mal vasiyeti, bir kişiyi mirasçı atamadan ona belirli bir mal veya kanunda belirtilen başka bir kazandırmayı bırakmaktır. Örneğin, belirli bir taşınmazın mülkiyeti ya da terekenin tamamı veya bir kısmı üzerinde intifa hakkı, yani kullanma ve yararlanma hakkı bırakılabilir (TMK m. 517).

Kısa bir belirli mal bırakma vasiyeti örneği:

[Tapu bilgileriyle belirtilen taşınmazımı] [ad soyad] kişisine bırakıyorum.

Belirli mal bırakma yalnız eşya mülkiyetiyle sınırlı değildir. Tereke, yani miras olarak kalan malvarlığı değeri üzerinden bir edimin yerine getirilmesi, düzenli ödeme bağlanması veya bir kişinin borçtan kurtarılması da mirasçılara ya da belirli mal bırakılanlara yüklenebilir (TMK m. 517).

Vasiyet edilen malın ölüm anında hâlâ terekede bulunması ayrıca değerlendirilir. Mal terekede yoksa tasarruftan aksi anlaşılmadıkça, vasiyeti yerine getirmekle yükümlü olanlar bu borçtan kurtulur. Mal mevcutsa mirasın açılması anındaki durumuyla teslim edilir; yarar ve hasar da o anda kendisine mal bırakılan kişiye geçer (TMK m. 517, 518).

Taşınmaz vasiyetinde mülkiyetin kazanılmasıyla vasiyetin yapılmasını birbirine karıştırmamak gerekir. Yargıtay bir bozma kararında şu açıklamayı yapmıştır: “Vasiyet alacaklısı, kendisine vasiyet edilen şey üzerindeki mülkiyet hakkını ancak bu malın vasiyetin yerine getirilmesi (tenfizi) yoluyla kendisi adına tescili sonucunda kazanır.” (Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2016/20050, K. 2018/7281, T. 28.06.2018). Ayrıntılar için vasiyetnamenin tenfizi rehberine bakabilirsiniz.

Vasiyeti yerine getirmekle yükümlü kişinin mirası veya kendisine bırakılan kazandırmayı reddetmesi, mirasbırakandan önce ölmesi ya da mirastan yoksun kalması tasarrufu kendiliğinden ortadan kaldırmaz. Yerine getirme borcu, bu durumlardan yararlananlara geçer. Ayrıca yasal veya atanmış mirasçı, mirası reddetse bile lehine yapılmış bir tasarrufun yerine getirilmesini isteyebilir (TMK m. 519).

Tasarrufların Uygulanması ve Uyuşmazlık Yolları

Vasiyetnamenin açılması, yerine getirilmesi, iptali ve tenkis ayrı başlıklardır. İşlemin veya uyuşmazlığın ayrıntıları için ilgili rehbere geçebilirsiniz:

• Vasiyetnamenin açılması: Açılma işlemi ve süreci.
• Vasiyetnamenin tenfizi: Vasiyetin yerine getirilmesi.
• Vasiyetnamenin iptali: Vasiyetnamenin geçerliliğine ilişkin uyuşmazlıklar.
• Tenkis davası: Saklı payı zedeleyen tasarruflar.

Tereke mevcudunu ya da yerine getirme yükümlüsüne yapılan kazandırmayı aşan veya saklı payı zedeleyen tasarrufların orantılı olarak tenkisi istenebilir (TMK m. 519).